SPK Nedir, Ne İş Yapar?
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) Nedir?
SPK’nın tanımını yapmadan önce sermaye piyasası ne demek olduğuyla başlayalım. Fonların ve menkul kıymetlerin alım satımını yapan kurumlar ile bu kurumlardan üzerinden işlem yapmak isteyen yatırımcıların bir araya geldiği ortama sermaye piyasası denir.
Ülke ekonomilerinin büyümesi, tasarrufların yatırıma dönmesi, şirketlerin halka açılabilmeleri sermaye piyasaları ile mümkündür. Bu piyasanın temel araçları hisse senetleri, fonlar, tahviller, emtialar ve türev ürünlerdir.
Sermaye piyasalarını denetlemek amacıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından 1981 yılında kurulması kararı verilen Sermaye Piyasası Kurulu 1982 yılında faaliyetlerine başlamıştır. İdari ve mali özerkliğe sahip, sermaye piyasası düzenleyicisi ve denetleyicisi bir kamu kurumu statüsündedir. Bu statüsünden kaynaklanan piyasaları denetleyerek yatırımcı koruma sorumluluğunu yerine getirir.
SPK yetkisini doğrudan kanundan alarak siyasi otoritelerden bağımsız çalışır. Ancak faaliyetleri yargı denetimine tabidir. Bu yapı, SPK’nın piyasada güven sağlayan tarafsız bir otorite olarak konumlanması için olmazsa olmazdır.
Yazımızda SPK’nın hangi görevleri üstlendiği, sermaye piyasasına sağladığı katkılar, düzenlediği sınavlar ve denetim mekanizmaları ayrıntılı şekilde ele alınacaktır.
SPK'nın Temel Görevleri Nelerdir?
SPK nedir ve hangi nedenle kurulmuştur tanımının ardından SPK’nın yasal çerçeveyle belirlenmiş görevlerini sıralayalım.
Sermaye Piyasası Kurulu ne iş yapar?
Türkiye sermaye piyasalarındaki yatırımcının hakkı SPK denetim yetkisinden dolayı koruma altındadır. Bu nedenle SPK görevlerinden belki de en önemlisi; halka açık ortaklıkların, borsaların ve öz düzenleyici kuruluşların sermaye piyasası mevzuatı kapsamında gerçekleştirecekleri işlemlerin mevzuata uygunluğunun denetlenmesidir.
Özellikle dijital gelişmeler neticesinde finansal araçlar ve uygulamalar da çağ atlamaktadır. SPK, dönüşen yeni sermaye piyasası kurumlarına ve araçlarına ilişkin usul ve esasları düzenler.
SPK’nın mesleki yeterliliği ölçme ve bu yeterliliğe uygun kişilere sertifika verilmesi hakkında yetkileri ve görevleri bulunur. Yatırım tavsiyesinde bulunacak kişilerin uyacağı ilkeleri belirler. Bu ilkelerin dışına çıkanlara cezai yaptırım uygulama yetkisi vardır. Aynı zamanda aracı kurumların lisans haklarını da SPK vermektedir.
Kamunun aydınlatılması için düzenli bülten yayınlama görevi vardır. Bu bültenlerde sermaye arttırımları, halka arz onayları, SPK’nın cezalandırdığı kurumlar veya şirketlerin satılması, devredilmesi gibi duyurular bu bültende yer almaktadır. Bu sayede yatırımcılar güncel ve resmi bilgiye doğrudan erişim sağlar.
Halka açık şirketlerin, borsaların ve öz düzenleyici kuruluşların bilgi işletim sistemlerinin denetlenmesi SPK tarafından sağlanır.
Uluslararası mevzuatın gereklerinin sağlanması amacıyla diğer finansal düzenleyici ve denetleyici kurumlarla her türlü iş birliğini yapar. Akademik araştırmalar yayınlar.
Son olarak SPK’nın tüm bu görev ve yetkilerinin piyasanın güven ve şeffaflık içinde işlemesinin sağlanması için oluşturulduğunun altı çizilmelidir. Spekülatif işlemler önlenerek, gerektiğinde cezai yaptırımlar uygulanarak güven ortamı tesis edilmiş olur.
SPK'nın Sermaye Piyasası İçin Faydaları
SPK görevlerini yerine getirirken belli amaçlara göre hareket eder. Bu amaçlardan biri de piyasadan fon kullanan şirketlerin belli kurallara uygun olarak en iyi şekilde yararlanmalarını sağlamasıdır. Bu durum neticesinde şirketlerin kurumsallaşmasını ve uzun vadeli finansmana erişimi kolaylaşır.
Bunun dışında SPK’nın finansal okuryazarlığın artırılmasına sunduğu katkılar sayesinde yatırım araçlarına ilgi duyan kişi sayısında artış görülmektedir. Bu da sermaye piyasalarındaki işlemlerin sayısına yansımaktadır. SPK’nın sermaye piyasasının gelişimine, güvenilirliğine ve derinliğine sağladığı faydalar neticesinde yatırımın sürdürülebilirliği sağlanmaktadır.
Manipülasyon ve spekülasyon önlenerek hem kurumlar hem de yatırımcıların hakları korunmaktadır.
SPK Mutabakat Kaydı Nedir?
Sermaye Piyasası Kurulu’nun (SPK) III.37.1 sayılı Yatırım Hizmetleri ve Faaliyetleri ile Yan Hizmetlere İlişkin Esaslar Hakkında Tebliğ’inin önemli hükümlerinden biri de mutabakat kaydına ilişkin zorunlulukları açıklar.
Aracı kurumlar, bankalar gibi saklamaya yetkili yatırım kuruluşlar ile saklama hizmeti sunulan müşteriler arasında müşteriye ait sermaye piyasası araçları ve nakde ilişkin her takvim yılında en az bir defa mutabakat sağlanması beklenir.
Tebliğde; “Saklamaya yetkili yatırım kuruluşu mutabakatlaşma sırasında herhangi bir uyumsuzluk çıkması durumunda uyumsuzluğu gidermek için derhal gerekli önlemleri almakla yükümlüdür.” diyerek sorumluluğun hangi tarafta olduğunu belirtir.
SPK Lisanslama Sınavı Nedir?
SPK sermaye piyasalarında ve halka açık ortaklıklarda görev alacak kişilerin yetkilerini belirlemek ve sınıflandırmak için yapılır.
Sermaye piyasası faaliyetleri lisanslama sınavları, Sermaye Piyasası Lisanslama Sicil ve Eğitim Kuruluşu A.Ş. (SPL) tarafından düzenlenir. 3 düzeyde sınıflandırılan sınavlara katılım için şartlar her düzeye göre değişmektedir. SPK, lisanslama sisteminin çerçevesini belirlerken SPL ise sınavların organizasyonu, sicil tutulması ve eğitim süreçlerini yürütür.
Lisans sahibi kişiler, SPK lisanslarının geçerliliğini sürdürebilmek için 3 yılda bir yenileme eğitimine katılmak zorundadır.
SPK Lisansı Ne İşe Yarar?
SPK lisansı, sermaye piyasalarında çalışmak isteyenler için bir yetkinlik belgesi anlamına gelir. Banka, aracı kurum, halka açık ortaklıkların kadrosunda yer alabilmek için her pozisyonun gerektirdiği lisans düzeyi farklıdır. Örneğin aracı kurumda müşteri temsilcisi olmak için düzey 1 lisansı yeterliyken iç denetçi olmak için düzey 3 lisansı gerekir.
Bunun dışında kurumların hem faaliyet izni alabilmek hem de faaliyetlerine devam edebilmek için lisans alarak SPK tarafından yetkilendirilmeleri şarttır.
SPK Tarafından Düzenlenen ve Denetlenen Kurum ve Kuruluşlar
SPK, sermaye piyasası ekosisteminde yer alan çok sayıda kurumu düzenler ve denetler. Bunlar arasında:
1- Yatırım Hizmeti Sunan Kurumlar
- Yatırım Kuruluşları (Bankalar, Aracı Kurumlar)
- Portföy Yönetim Şirketleri
- Portföy Saklama Kuruluşları
2- Kolektif Yatırım Kuruluşları
- Yatırım Fonları
- Emeklilik Fonları
- Yatırım Ortaklıkları
3- Piyasa Altyapı Kuruluşları
- Borsa İstanbul
- Merkezi Kayıt Kuruluşu
- Takasbank
4- Denetim ve Değerleme Kuruluşları
- Bağımsız Denetim Kuruluşları
- Derecelendirme Kuruluşları
- Gayrimenkul Değerleme Kuruluşları
- Makine ve Ekipman Değerleme Kuruluşları
5- Yeni Yapılar
- Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcıları
- Kitle Fonlama Platformları
Sıkça Sorulan Sorular
Sermaye piyasalarını düzenlemek ve denetlemek için kurulmuştur. Bu yetkisi sayesinde yatırımcı koruma görevini yerine getirir. Yatırımcıların güven içinde hesap açıp işlem yapmasını sağlar.
SPK yetki talebinde bulunan kurum ve kuruluşlara lisans verir. Bunun dışında şartları yerine getiren ve aracı kurum, banka veya halka açık ortaklıkların finans alanlarında çalışan veya çalışmak isteyen kişilere lisans verir.
TBMM tarafından 1981 yılında çıkarılan Sermaye Piyasası Kanunu ile piyasaların denetlenmesi ve düzenlenmesini sağlayan SPK’nın kurulması sağlanmıştır.
Ülkemizde SPK lisansı almadan aracı kurum açmak, fon toplamak, portföy yönetim şirketi kurmak gibi faaliyetlerde bulunmak yasal değildir.
SPK, sermaye piyasalarını sürekli gözetim altında tutar; gerektiğinde yerinde denetim, özel inceleme ve soruşturma yetkilerini kullanır. Bunun dışında SPK, finansal tablolar ve özel durum açıklamaları, halka açık şirket bildirimleri, fon performans raporları, aracı kurum işlem verileri üzerinden denetimini sürdürür. Bağımsız denetleme kuruluşlarına görev vererek bu denetimi yerine getirir. SPK’nın şikayetleri değerlendirip denetleme gibi bir görevi de mevcuttur.
SPK’ya sermaye piyasası mevzuatına aykırı olduğu iddia edilen işlemlere dair şikayette bulunulabilir. Bu işlemlerin tarihi, hangi sermaye piyasası aracına ve yatırım kuruluşuna ilişkin olduğu ve ihlal edilen menfaatin veya hakkın ne olduğunu açıkladığınız şikayetinizi SPK’ya iletebilirsiniz. Kurul bu şikayetleri inceleyerek denetimden geçirmektedir.
