Hisse Senedi Nedir? Hisse Senedi Nasıl Alınır?

Hisse Senedi (Pay Senedi) Nedir? 

Hisse senedi (pay senedi), anonim şirket sermayesindeki bir payı ve bu paya bağlı ortaklık haklarını temsil eder. Günlük hayatta da sıklıkla kullanılan hisse, bir bütünün belli bir parçası/bölümü anlamına gelir. Halka açık şirketlerin Borsa İstanbul’da işlem gören payları, yatırımcılar tarafından alınıp satılabilir. 

Ortaklık hakkı: Bir şirketin borsadaki hissesi alınarak onun kâr/zararına ortak olunur. Ancak hisse senedi alımı genellikle şirketlerin gelecekteki büyüme hikâyelerine ortak olmak amacıyla yapılır. 

Temettü Hakkı: Şirketler, elde ettikleri net kârın belli bir kısmını yatırımcısına dağıtabilir. Buna temettü (kâr payı) denir. Temettü hisse başına dağıtılır. Dolayısıyla her yatırımcı elindeki hisse kadar temettü almaya hakkı kazanır. 

Oy Hakkı: Şirket hissedarları Genel Kurul toplantılarına katılma hakkına sahiptir. 1 lot hisse sahibi bile Genel Kurula katılarak şirketi ilgilendiren kararlarda oy kullanabilir, soru sorabilir, görüş bildirebilir. Ancak kullanılan oyun gücü, payların itibari değeriyle orantılıdır.

Pay Senedi ile Hisse Senedi Arasında Fark Var mı?

‘Pay Senedi’ ve ‘Hisse Senedi’ kavramlarının her ikisi de aynı anlamı taşır. Ortaklık, temettü, oy gibi haklarda aralarında hiçbir fark yoktur. Yatırımcı hakları için de herhangi bir farklılık/değişkenlik söz konusu değildir. 

Hukuki ve resmi kullanımda; 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu gereğince "pay" ve “pay senedi” tanımı kullanılmaktadır. 

Günlük kullanımda ise; halk arasında, yatırım çevrelerinde, finans piyasalarında ve medya/habercilik dilinde "hisse senedi" ifadesi daha yerleşiktir.

Hisse Senedi Türleri Nelerdir?

Hisse senetleri (pay senetleri) yatırımcısına sağladığı haklara göre ‘adi’ ve ‘imtiyazlı’ olmak üzere 2 türe ayrılır. 

1. Adi pay senetleri: Borsa İstanbul'daki şirketlere ortak olan yatırımcılar genellikle ‘adi’ paya sahiptir. Bu paylar yatırımcısına ortaklık, genel kurula katılma, oy kullanma ve temettü gibi temel hakları sağlar. Borsada alınıp satılabilir. 
2. İmtiyazlı pay senetleri: Şirket sözleşmesinde belirtilen bazı ek hakları yatırımcısına sunabilir. Oy hakkında üstünlük, temettüde öncelik, yönetim kuruluna üye gösterme/seçme gibi haklar bunlar arasındadır. Şirketin sahipleri/kurucuları, ortakları veya belirli büyük yatırımcılar tarafından elde tutulur ve çoğu zaman borsada işlem görmez.

Hamiline Yazılı ve Nama Yazılı Pay Senetleri

Pay senetleri, Türk Ticaret Kanunu kapsamında nama yazılı veya hamiline yazılı olarak düzenlenebilir:

1. Hamiline Yazılı Pay Senedi: Üzerinde sahibinin adı yer almayan, genel/geçer hisselere ‘hamiline yazılı pay senedi’ denir. Elektronik ortamda Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdinde söz konusu hisseler ‘hamil’ kişiye ait olarak tutulur. Pay devri borsada hisse satışı ile gerçekleşir. 
2. Nama Yazılı Pay Senedi: Üzerinde sahibinin adı/unvanı bulunan hisselere ‘nama yazılı pay senedi’ denir. Ortaklık hakkının bir kişiye/kuruluşa ait olduğu bu hisse üzerinde açıkça belirtilmiştir. Nama yazılı hisselerdeki fark; bu paylara sahip olanlar, şirket tarafından bilinir/tanınır. Şirketin kayıtlarında yer alırlar. Bu hisselerin devri ise şirketin esas sözleşmesindeki kurallara tabidir. Hisse sahipliğinin ve devrinin kayıt altına alınması gereken özel durumlarda, nama yazılı pay senetleri bir kontrol mekanizması görevi görürler.

Hisse Senedi Nasıl Alınır?

Borsa İstanbul’da işlem gören şirketlerin hisse senetlerini alabilmek için, Sermaye Piyasası Kurulu tarafından bu amaçla yetkilendirilmiş bir aracı kurum ya da bankada “yatırım hesabı” açılması gerekmektedir. Ardından bu kurumların mobil/internet/telefon/fiziki şube (yatırımcı danışmanı) kanallarıyla ve  işlem platformları üzerinden hisse senedi alımı gerçekleştirilebilir. 

Aşama aşama hisse senedi alım işlemi 

- Alım-satım platformlarında/ekranlarında hisse menülerine aranan şirketin kodu yazılır. 

- Ardından talep edilen lot (adet) sayısı ve fiyat bilgisi girilir. 

- ‘ALIM’ butonuna basılarak emir borsaya iletilir. 

- Bu emir, bir satım emri ile eşleşince işlem gerçekleşmiş olur. 

- ‘ALIM’ emri veren yatırımcı ilgili hissenin yeni sahibi olur. 

- ‘SATIM’ emri veren yatırımcı Merkezi Kayıt Kuruluşu üzerinden hisse devrini gerçekleştirmiş olur.

Hisse takası nasıl gerçekleşir?

Borsa İstanbul Pay Piyasasında alıcı ve satıcı arasındaki takas işlemi Takasbank tarafından gerçekleştirilir. Alım-satım işleminin gerçekleştiği günün ardından ikinci iş gününde hisse senetleri alıcının hesabına, para satıcının hesabına geçer. Bu süreç “Takas+2 Gün” (T+2) olarak tanımlanır.

Örneğin; çarşamba günü gerçekleşen bir işlemin takası cuma günü tamamlanır. Takas sürecinde arada resmî tatil günü varsa, bunlar iş gününden sayılmaz.

Önemli: Hisse alım-satım işlemleri anında tamamlandığı için, kâr-zarar hesabında da “T+2” değil hisse senedinin satıldığı an dikkate alınır. 

Hisse Senedi Piyasaları Nasıl Çalışır?

Hisse senedi piyasalarında işlemler, seans saatlerinde yatırımcıların alım-satım emirlerinin Borsa İstanbul'da elektronik olarak eşleşmesi ile gerçekleşir. Fiyat ise arz-talep dengesine göre oluşur. Bir hissede talep arzdan fazla ise fiyat yükselme eğilimine girebilir. Arzın talepten fazla olması halinde ise fiyat düşüşe geçebilir. Hisse senedi piyasalarının sağlıklı çalışması için piyasa likiditesi (işlem hacmi) çok önemlidir. Yüksek likidite, yatırımcıların istedikleri zaman nakde geçebilmesine imkân tanır. Fiyat hareketlerinde makroekonomik gelişmeler başta olmak üzere siyasi/jeopolitik/toplumsal birçok faktör belirleyici olabilir. Borsa İstanbul BIST 100 endeksi ya da şirketler için yazılan, hedef fiyat tahmini içeren finansal raporlar da fiyatlar üzerinde etkilidir. 

Borsa İstanbul’da işlem süreci 

Hisse senedi piyasalarının işleyiş sürecinde yatırımcılar alım-satım emrini borsaya gönderir. Emirler, fiyat ve zaman faktörleri dikkate alınarak elektronik işlem sisteminde sıraya girer. Aynı fiyat seviyesinde sırası gelen emirler eşleştiğinde işlem gerçekleşir. T+2 sürecinin ardından para satıcının hesabına, hisse alıcının hesabına geçer.

Hisse senedi piyasalarında işlem seansları

Borsa İstanbul Pay Piyasası’nda tam iş günlerinde seans 09:40’ta başlar ve 18:10’da sona erer. Açılış bölümünde 09:40-09:55 arasında emirler toplanır, ardından açılış fiyatı belirlenir. Sürekli işlem bölümü 10:00-18:00 saatleri arasında gerçekleşir. Gün sonunda ise kapanış bölümü uygulanır; 18:01-18:05 arasında kapanış emirleri toplanır, 18:05’ten itibaren kapanış fiyatı belirlenir. 18:08-18:10 arasında ise kapanış fiyatından işlemler gerçekleştirilebilir. 

Piyasada arz-talep dengesi; şirket özelindeki bir gelişmeden (bilanço veya gelecek dönem beklentilerini içeren bir rapordan), enflasyon, faiz, kur gibi makroekonomik verilerden, siyasi, jeopolitik, toplumsal olaylardan (seçim, savaş vs.) doğrudan etkilenebilir. Pozitif haber/veri akışı piyasa tarafından nasıl yorumlandığına bağlı olarak risk iştahında artışa sebep olabilir, talep arzın üzerinde gerçekleşebilir, fiyatlar yükselişe geçebilir. Negatif gelişmeler halinde ise riskten kaçış eğilimi ile birlikte arz yani satış baskısı daha fazla öne çıkabilir.

Hisse senedi alım satım sürecini deneyimlemek isteyen yatırımcılar, GCM Yatırım Borsa Deneme Hesabı oluşturarak piyasa hareketlerini ve işlem platformunu gerçek sermayesini riske etmeden keşfedebilir. 100.000 TL sanal para ile hisse senedi alım satım işlemlerini demo ortamında deneyebilir, farklı işlem senaryolarını test ederek yatırım deneyiminizi geliştirebilirsiniz. 

Hisse Senedi Değerini Etkileyen Faktörler Nelerdir?

Borsa İstanbul’da işlem gören bir hissenin fiyatı, finansal sonuçlar başta olmak üzere doğrudan şirketle ilgili gelişmelerden ve şirketin faaliyet gösterdiği sektörle ilgili dinamiklerden etkilenir. Piyasanın genelini ilgilendiren, yatırımcı psikolojisi ve risk iştahını etkileyen makroekonomik veriler, siyasi/toplumsal/jeopolitik gelişmeler de üçüncü unsur olarak öne çıkabilir. 

1-Şirketle ilgili gelişmeler:

Şirket bilançolarında kâr/zarar başta olmak üzere son finansal durum net ortaya çıkar. Finansal sonuçların piyasa tahminlerinin altında kalması ya da üzerinde gelmesi hisse fiyatına yansıyabilir.
Yeni iş ilişkisi, hisse satışı ya da geri alım programı, temettü ödemeleri, bedelli-bedelsiz sermaye artırımı gibi unsurlar da “hisse özelindeki” gelişmelerdir ve fiyata etki edebilir. 

2-Sektörle ilgili gelişmeler:

Şirketin faaliyet gösterdiği sektörü doğrudan etkileyebilecek gelişmeler fiyata etki edebilir. Yüksek ya da düşük faiz dönemlerinde hassasiyeti yüksek bankacılık, GYO, beyaz eşya, otomotiv gibi sektörlerde, deprem gibi doğal afetlerde çimento, taş-toprak sektörlerinde, savaş gibi jeopolitik olaylarda savunma sanayi sektöründe beklentiler fiyata yansıyabilmektedir. 

3-Makroekonomik veriler/siyasi, jeopolitik, toplumsal olaylar

Yüksek enflasyon, yüksek faiz ortamını beraberinde getirebilir. Bu dönemlerde şirketlerin finansman maliyeti artabilir, tüketim azalabilir, cirolar düşebilir, bilançolar zayıf gelebilir. Hisse performansı bunlardan etkilenebilir. Yatırımcı için mevduat yatırımı görece daha yüksek risk içeren borsa yatırımına alternatif olabilir. Kurlarda yaşanabilecek yükseliş, özellikle döviz açığı olan şirketleri olumsuz etkileyebilir. Bu sebeplerle düşük enflasyon-düşük faiz ortamı hisse senedi piyasaları için destekleyici olur. 

Bununla birlikte; ekonomi dışında seçim, savaş, doğal afet gibi olayların da hisse senedi piyasaları üzerinde etkili olabileceği unutulmamalıdır.

Hisse Senetlerinden Nasıl Kazanç Elde Edilir?

Hisse senedi yatırımı ‘değer artışı’ ve ‘temettü’ (kâr payı) olmak üzere iki türlü getiri kaynağı sunabilir.

Değer artışı; bir hisse senedinin, alınan fiyatın üzerinde satılmasıyla elde edilir. Örneğin 50 TL’den alınan bir hisse, 60 TL’den satılırsa burada %20’lik bir değer artışı kazancı söz konusudur. 

Değer artışı ile kazanç elde etmek; kısa vadeli bir beklenti/haber akışı kaynaklı “al-sat” stratejisi olarak gerçekleşebilir. Bununla birlikte sürdürülebilir büyüme hikâyesi sunan, finansal yapısı güçlü, rekabet avantajına sahip, kurumsal yönetim anlayışı ile öne çıkan şirketlere uzun vadeli değer artışı beklentisiyle yatırım yapılabilmektedir. 

Temettü geliri ise; şirketlerin net kârlarının belli bir kısmını, hissedarlara ödemesi ile elde edilir. Temettü tutarı şirket tarafından ‘hisse başına’ açıklanır. Yatırımcı, elindeki hisse kadar kâr payı alır. 

Temettü Nedir ve Nasıl Hesaplanır?

Borsa şirketlerinin elde ettikleri yıllık net dönem kârının bir kısmını (geçmiş yıl kârları ve bazı yedekler de kullanılabilir) yatırımcılara ödemesine “temettü” (kâr payı) denir. Bu ödeme “nakit” ya da “bedelsiz hisse” dağıtımı olarak gerçekleşebilir. Temettü, hisse başına brüt tutar olarak açıklanır. Her yatırımcı, elindeki hisse kadar temettüye hak kazanır. Temettü ödemelerinde %15 stopaj kesintisi vardır (GİB). Bu stopaj, otomatik olarak kesilir ve hesaplara net tutar geçer. 

Bir şirketin kâr payı ödemesi için; 

Yönetim kurulunun temettü önerisini sunması ve bu önerinin Genel Kurul Toplantısında kabul edilmesi gerekmektedir. Ardından dağıtım tarihi belirlenir. 

Yatırımcının temettü alabilmesi için en geç; 

Hak kullanım tarihinden önceki işlem günü sonunda pay sahibi olması gerekir. Belirlenen ödeme tarihinde de temettü tutarı yatırımcının hesabına geçer.

Temettü nasıl hesaplanır?

Kâr payı ödemesi hisse başına gerçekleşir ve hesaplamada toplam temettü tutarı dikkate alınır.

Şirketler için; dağıtılmasına karar verilen toplam temettü tutarı, eşit kâr payı hakkına sahip toplam pay sayısına bölünerek hisse başına temettü tutarı ortaya çıkar. Örnek vermek gerekirse; 5 milyon adet hissesi olan bir şirket 50 milyon TL temettü dağıtma kararı alırsa, hisse başı temettü 10 TL olarak gerçekleşir. 

Yatırımcılar için; elde tutulan hisse sayısı, hisse başına temettü tutarı ile çarpılarak kâr payı geliri hesaplanır. Yukarıdaki örneğe göre; elinde 100 lot hisse olan bir yatırımcı 1.000 TL temettüye hak kazanır. 

Temettü verimliliği nedir?

Bir şirketin, hisse fiyatına göre ne kadar temettü ödediğini gösteren orana “temettü verimi” denir. Örneğin hisse fiyatı 10 TL olan bir şirket, hisse başına 1 TL kâr payı dağıtacaksa bu işlem %10 temettü verimliliğine işaret eder. Fiyatı 20 TL olan bir şirketin ise yine 1 TL temettü dağıtması %5’lik bir temettü verimliliğini gösterir. Her iki örnekte de temettü tutarı aynı olmasına rağmen, hisse senedi fiyatındaki farklılık, oransal olarak temettü verimliliğini artırıp düşürebilmektedir. Bu sebeple temettü yatırımcısı için “verimlilik” de önemli bir göstergedir. 

Temettü sonrası fiyat neden düşer?

Temettü ödemesi şirketin kasasından gerçekleşen bir nakit çıkışıdır. Bu sebeple Borsa İstanbul’da temettü tutarı dikkate alınarak teorik fiyat hesaplanır.  İlk etapta kâr yokmuş gibi gözükür. Ancak elde edilen nakit temettü ile “düzeltilen hisse fiyatına göre” yeni alım yapılabilir. Bu yeni alımla birlikte hisse sayısı artar. Temettüler, yıllar içerisinde bu şekilde değerlendirilirse yatırımın toplam getirisi sonraki piyasa performansına bağlı olarak artış gösterebilir. Bu durum tamamen hissenin zaman içerisinde sergileyeceği performansıyla ilgilidir. 

Hisse Senedi Yatırımında Riskler Nelerdir?

Hisse senedi fiyatı, maliyetin altına düşebilir. Dolayısıyla borsada ‘ana paradan eksilme’ ve ‘zarar oluşması’ riski vardır. Hisse senedi yatırımındaki muhtemel riskler şu şartlarda gerçekleşebilir: 

Şirket ile ilgili riskler: Piyasadan bağımsız olarak, sadece şirket/hisse bazlı risklerdir. Beklenti altında kalan finansal sonuçlar ve hisse satışı başta olmak üzere çeşitli riskler hisse fiyatını baskılayabilir. 

Piyasa ile ilgili riskler: Enflasyon, faiz, kur gibi dinamiklerde yaşanabilecek hızlı yükselişler, muhtemel siyasi ve jeopolitik riskler bütün piyasada risk iştahını düşürebilir. Finansal yapısı sağlam şirketlerin bile hisse senetleri, genel koşullarda yaşanabilecek bu bozulmalar sebebiyle baskı altında kalabilir. 

Düşük likidite/yüksek volatilite riski: Bir yatırımcı, elindeki hisse senetlerini likit (işlem hacmi yüksek, alıcı-satıcı derinliği olan) piyasada rahatlıkla elinden çıkarabilir. Yüksek volatilitenin (dalgalanmanın) gerçekleşebileceği ani piyasa hareketleri sırasında, işlem hacmi düşük hisseleri elden çıkarmak zor olabilir ve zarar riski artar.

Hisse senedi yatırımında hangi analiz yöntemleri kullanılır?

Hisse senedi yatırımında başlıca “temel” ve “teknik” olmak üzere iki analiz yöntemi kullanılır.

Temel analiz; hisse senedinin işlem gördüğü fiyatın, şirketin finansal sonuçları ve potansiyeliyle ne kadar uyumlu olup olmadığını değerlendirir. Yani şirketin olması gereken fiyatını bulmaya çalışır. 

Teknik analiz; bir hissede geçmişte gerçekleşen fiyat hareketlerine bakarak, gelecekteki fiyat hareketlerini öngörmeye odaklanır. 

Yatırım ufkuna göre; uzun vadeli yatırımcılar genellikle “büyüme odaklı değer yatırımcısı” olduğu için temel analiz onlar için daha önemlidir. Kısa vadeli yatırımcılar ise aktif işlem yaptıkları için fiyat hareketlerine odaklanırlar ve teknik analizi sık kullanırlar. 

Temel analiz nedir? 

Borsada işlem gören bir hissenin gerçeğe uygun değerini belirlemek için yapılan analize “temel analiz” denir. Temel analizde önemli göstergeler şöyle sıralanabilir: 

Finansal tablolar: Kâr/zarar, borçlar/alacaklar, gelir/gider, hasılat/nakit akışı, öz kaynaklar, bekleyen siparişler gibi finansal değerler. 

Fiyat/Kazanç (F/K) Oranı: Hisse fiyatının, hisse başına kâra bölünmesiyle hesaplanır. 

Piyasa Değeri/Defter Değeri (PD/DD) Oranı: Şirketin piyasa değerinin, öz kaynaklarına (defter değerine) bölünmesiyle hesaplanır. 

Bunların dışında; FAVÖK (Faiz, Amortisman ve Vergi Öncesi Kâr), net borç/FAVÖK, firma değeri/FAVÖK, brüt kâr marjı, net kâr marjı, ihracat performansı, gelecek planları, pazar payındaki değişimler gibi faktörler, faiz, enflasyon, döviz kuru gibi dinamikler temel analizde kullanılır. 

Teknik analiz nedir? 

Bir hisse senedinin geçmişte gördüğü fiyatları referans alarak, gelecekte gidebileceği seviyeleri tahmin etmeye çalışan yönteme “teknik analiz” denir. Grafikler üzerinden çalışır, destek ve direnç seviyelerini tahmin etmek esastır. Bu seviyeleri belirlemek için sık kullanılan araçlar şunlardır:

- Trendler: Yükseliş, düşüş ve yatay olmak üzere 3 trend vardır. Geçmişteki fiyat hareketleri baz alınarak trend çizgileri oluşturulur. Bu çizgiler, fiyatların test edebileceği destek-direnç noktalarını gösterir. 

- İndikatörler: Aşırı alım-aşırı satım seviyelerini belirlemek için Momentum, RSI, MACD, Stokastik, CCI, Bollinger Bantları gibi indikatörlerden destek alınır. 

- Hareketli ortalamalar: Hisse fiyatında geride kalan süreçte 5, 22, 50, 100, 200 günlük hareketli ortalamalar da yaygın olarak kullanılır ve destek-direnç noktası olarak öne çıkabilir. 

Hisse Senedi Yatırımında Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?

Hisse senedi yatırımında en sık yapılan hata; yatırım yapılacak şirketi tanımadan/araştırmadan, temel ve teknik analiz göstergelerine bakmadan, kulaktan dolma bilgilerle yapılan yatırımdır. ‘Tüyo’ peşinde koşarak yapılan bu yaygın hata, ciddi kayıplara yol açabilmektedir. 

Risk profilini, kayıp halinde bekleme vadesini, bütçeyi/finansal durumu dikkate almamak, kâr alma-zarar kesme seviyelerini önceden belirlememek sık yapılan hatalar arasındadır. 

Piyasayı takip etmemek, kısa vadeli yüksek volatilite dönemlerinde sakin kalmadan panikle işlem yapmak, rasyonellikten uzak duygusal hareket etmek, plansızca çok sık işlem yapmak, portföyü çeşitlendirmeden tek bir hissede yoğunlaşmak, riski yüksek kredili işlemlere kalkışmak ve gerektiğinde uzman desteği almamak da hata barındıran yatırımcı eğilimleri arasındadır. 

Borsa Endeksleri ve Hisse Senedi İlişkisi Nedir?

Borsa endeksleri ve hisse senetleri arasında “fiyatlama psikolojisi” ve “getiri ölçüsü” olmak üzere iki ilişki vardır. 

• Endeksler, borsanın genel performansını gösterir ve piyasadaki risk iştahı hakkında sinyal verir. Hisse senetleri, endeksin performansına göre iyimser/kötümser fiyatlama yapabilir.
• Hisse performansı ölçülürken ‘benchmark’ (karşılaştırma) olarak endeks dikkate alınır. Endeksin %2 prim yaptığı dönemde bir hisse %1 artarsa “endeks altı getiri” sunmuş olur. 

Borsa İstanbul’da gösterge endeks ‘BIST 100’ olarak tanımlanmıştır. Piyasa değeri ve işlem hacmi açısından öne çıkan 100 şirketin performansı ‘BIST 100’ ile ölçülür. Böylece Türkiye hisse senedi piyasasının genel performansı için BIST 100’e temel referans olarak bakılır. Hisse senedi performansının sadece BIST endeks hareketine bağlı olmadığı, şirketle ilgili beklentilerin de belirleyici olduğu bilinmelidir.