VİOP Akşam Seansı Rehberi

Türkiye’de türev piyasaların temelleri, Şubat 2005’te İzmir’de “Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsası”nın (VOB) faaliyete geçmesiyle atıldı. Aralık 2012’de Borsa İstanbul (İMKB) bünyesine dahil edilen piyasa, Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) adıyla faaliyetlerini sürdürmeye başladı.

Hisse senedi, endeks ve dövize dayalı opsiyonların yanı sıra hisse senedi, endeks, döviz, enerji, emtia, kıymetli madenler, yabancı endeksler, metal, TLREF ve devlet iç borçlanma senetleri üzerine vadeli işlem sözleşmelerinin işlem gördüğü VİOP’ta, Akşam Seansı uygulaması ise Ocak 2020’de başladı.

Normal seansın ardından gerçekleştirilen Akşam Seansı, yatırımcıların küresel piyasalardaki gelişmelere daha hızlı tepki verebilmesine ve fiyat hareketlerini bir sonraki işlem gününü beklemeden değerlendirebilmesine imkân sağlıyor. Bu rehberde, VİOP Akşam Seansı vadeli işlem sözleşmelerinin işleyişini ele alacağız.

VİOP Akşam Seansı Nedir?

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda (VİOP) normal seansın ardından 19.00-23.00 saatleri arasında gerçekleştirilen işlemler “VİOP Akşam Seansı” olarak tanımlanır.

Borsa İstanbul tarafından 17 Ocak 2020’de işlem saatlerini genişletmek amacıyla devreye alınan VİOP Akşam Seansı uygulamasıyla yatırımcılara, normal seans saatleri dışında oluşan fiyat hareketlerini takip etme ve risklerini yönetme imkânı sağlandı.

VİOP Akşam Seansı, Avrupa piyasalarının son saatleri ve özellikle küresel fiyatlamalar üzerinde etkisi yüksek olabilen ABD piyasalarının işlem saatleriyle önemli ölçüde örtüşür. Türkiye’de akşam saatlerinde yurt dışı piyasalarda yaşanabilecek haber ve veri akışının fiyatlamalar üzerindeki muhtemel etkilerine karşı yatırımcılar; açık pozisyonlarını koruma, kapatma veya yeni pozisyon açma gibi işlemleri gerçekleştirebilir.

Kâr-zarar, takas, teminat süreçleri

Yatırımcılar arasında “VİOP gece seansı” olarak da tanımlanan akşam seansındaki pozisyonların kâr-zarar, takas ve teminat süreçleri takip eden iş gününe taşınır. Akşam seansında gerçekleştirilen işlemler için ayrı bir günlük uzlaşma fiyatı belirlenmez. Bu işlemler, takip eden iş gününün normal seans işlemleri kapsamında değerlendirilir ve günlük kâr-zarar hesabında da takip eden normal seans sonunda belirlenen uzlaşma fiyatı esas alınır.

VİOP Akşam Seansı’nda gerçekleştirilen işlemler de standart vadeli işlem takas sürecine (T+1) tabidir. Akşam seansındaki fiyat hareketleri, hesabın teminat durumunu etkileyebilir ve yatırımcı teminat tamamlama riskiyle karşılaşabilir. Bu durumda teminat tamamlama yükümlülüğü, takip eden iş gününün normal seans sonunda belirlenen uzlaşma fiyatı üzerinden yapılan hesaplamalar sonucunda ortaya çıkabilir. Riskin boyutuna bağlı olarak aracı kurum veya Borsa tarafından pozisyon azaltıcı işlemler ya da çeşitli kısıtlamalar da uygulanabilir.

VİOP, kaldıraçlı bir piyasa olması nedeniyle yüksek risk içerebilir. Bu içerik yatırım danışmanlığı kapsamında değerlendirilmemelidir. 

VİOP Akşam Seansı İşlem Saatleri

Borsa İstanbul tarafından akşam seansı da dahil olmak üzere Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsasında günlük işlem akışı saatleri şöyle bildirilmiştir:

VİOP akşam seansında sürekli müzayede, normal seansın ardından 19:00 – 23:00 saatleri arasında gerçekleşmektedir. 

Endeks Vadeli İşlem Sözleşmelerinde Seans Saatleri

Borsa İstanbul’da endeks vadeli işlem sözleşmelerinde normal seans saatler 09:20-18:10 ve akşam seansı saatleri 19:00-23:00 olarak belirlenmiştir. Ancak bu saatler güncel Borsa İstanbul duyuruları ile takip edilmelidir. Yarım iş günlerinde ve yılın son iş gününde akşam seansı yapılmaz.

Diğer Vadeli İşlem ve Opsiyon Sözleşmelerinde Seans Saatleri

Borsa İstanbul’da VİOP akşam seansı, endeks vadeli işlem sözleşmelerinin yanı sıra metal ve döviz cinsinden işlem gören kıymetli maden vadeli işlem sözleşmelerinde de uygulanıyor. Dolar/Ons Altın, Dolar/Ons Gümüş, Dolar/Ons Paladyum ve Dolar/Ons Platin ile Dolar/Ton Bakır vadeli işlem sözleşmeleri akşam seansında, 19.00-23.00 saatleri arasında işlem görüyor.

Metal ve kıymetli maden vadeli işlem sözleşmelerinde günlük uzlaşma fiyatı, normal seans sonundaki işlemler esas alınarak hesaplanıyor. Bununla birlikte, vade sonu uzlaşma fiyatının belirlenmesinde sözleşmenin özelliklerine bağlı olarak uluslararası referans fiyatlar veya veri sağlayıcılarının fiyatları kullanılabiliyor.

VİOP Akşam Seansında Hangi Sözleşmeler İşlem Görür?

VİOP Akşam Seansı için 5 endeks kontratı, 4 kıymetli maden ve 1 metal sözleşmesi tanımlanmıştır. Ancak bu sözleşmelerin akşam seansında işlem görme statüleri piyasa şartlarına göre farklılık gösterebilir. Dolayısıyla VİOP Akşam Seansında işlem gören aktif sözleşmelerin güncel listesinin, Borsa İstanbul kaynaklarından kontrol edilmesi gerekmektedir. 

VİOP 30 - BİST 30 Endeksi sözleşmesi en aktif kontra olarak öne çıkmaktadır. 

VİOP Akşam Seansında Hangi Sözleşmeler var?

Kıymetli Maden ve Döviz Vadeli İşlem Sözleşmeleri

VİOP Akşam Seansı için tanımlanan BİST endeks dışı sözleşmeler arasında, ons altın ve ons gümüşe dayalı sözleşmeler öne çıkmaktadır. Bununla birlikte akşam seansı için tanımlı olan diğer kontratların güncel durumlarına da Borsa İstanbul kaynaklarından bakılmalıdır.

Akşam Seansına Dahil Olmayan İşlemler

Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nda (VİOP) vade sonu gelen sözleşmeler için akşam seansı düzenlenmez. Yeni vade ayları ise ilk kez normal seansta işleme açılır.

Akşam seansında, standart sözleşmeler dışında yeni bir esnek sözleşme oluşturulamaz. Ayrıca aynı sözleşmenin farklı vadeleri arasında eş zamanlı alım ve satım yapılmasını sağlayan strateji emirleri akşam seansında verilemez.

Bunun yanı sıra tarafların kendi aralarında gerçekleştirdikleri özel işlemler akşam seansında sisteme özel işlem bildirimi olarak iletilemez.

VİOP Akşam Seansında Nasıl işlem Yapılır? Emir Nasıl Verilir?

VİOP Akşam Seansı’nda emir vermek için işlem ekranında “Akşam Seansı” seçeneğinin işaretlenmesi gerekir. Normal seans saatlerinde verilen emirlerin otomatik olarak akşam seansına taşınmadığı, ayrıca akşam seansı öncesinde “seans tercihi” belirtilmeden girilen emirlerin pasife alınabileceği unutulmamalıdır. Akşam seansında emir gönderirken öncelikle işlem yapılacak sözleşme seçilir. Ardından emir tipi, fiyatı, süresi ve geçerlilik şartları belirlenerek emir girişi gerçekleştirilir.

VİOP Akşam Seansı emir türleri arasında limit emir ve şarta bağlı emir öne çıkmaktadır. 

VİOP Deneme Hesabı ile önceden işlem deneyimi de kazanabilirsiniz. 

Limit Emir

Limit emir, yatırımcının alım veya satım işlemini gerçekleştirmek istediği fiyatı önceden belirlediği emir türüdür. VİOP Akşam Seansı emir verme sürecinde geçerli bir yöntemdir. Yatırımcı, işlem yapmak istediği fiyatı platforma girerek, emri sisteme iletir. Girilen bu fiyat, emrin gerçekleşebileceği “limit” seviyesini ifade eder.

VİOP Akşam Seansı’nda fiyat belirtilmeden gönderilen piyasa emirleri kullanılmadığı için yatırımcının işlem yapmak istediği fiyat seviyesini belirlemesi gerekir.

Şarta Bağlı Emir

Şarta bağlı emir, adından da anlaşılacağı üzere, önceden belirlenen bir şartın gerçekleşmesi halinde aktif hale gelen emirlerdir. Örnekle süreci açıklamak gerekirse;

• Güncel fiyatı 50 TL olan bir sözleşme için “52,00 TL’yi görürse 52,50 TL’den 5 adet alım yap” şeklinde emir girişi yapılabilir.
• Fiyat 52,00 TL’nin altında kalırsa emir bekler; bu seviyeyi görürse sisteme iletilir. Fiyatın 52,50 TL’yi görmesi halinde ise “eşleşmenin de gerçekleşmesi” şartıyla işlem tamamlanmış olur.

Şarta bağlı emir; piyasada volatilitenin yükseldiği dönemlerde hızlı fiyat hareketlerinden yararlanmak ya da muhtemel zararın boyutunu sınırlamak için “risk yönetimi” çerçevesinde kullanılabilir. Ancak bu emir türü, sözleşmeye ve işlem platformuna göre değişiklik gösterebilir. Bu sebeple, önceden şartların kontrol edilmesi gerekir.

Geçerli Emir Süreleri

VİOP’ta akşam seansında da geçerli olan 5 emir süresi söz konusudur:

• Günlük Emir: Girildiği işlem günü boyunca geçerlidir. Gerçekleşmeyen emir otomatik olarak iptal edilir.
• Gerçekleşmezse İptal Et: Emrin tamamının gerçekleşmesi gerekir. Talep edilen alım/satım adedinin tamamı belirtilen fiyattan (veya şartlardan) karşılanamıyorsa emrin tamamı iptal edilir.
• Kalanı İptal Et: Emrin bir kısmı gerçekleşebilir. Gerçekleşmeyen kısım anında iptal edilir.
• İptale Kadar Geçerli: İptal edilene kadar ya da (gerçekleşmemesi halinde) sözleşmenin vadesi dolana kadar sistemde geçerliliğini koruyan emirdir.
• Tarihli Emir: Emir, belirlenen tarihe kadar geçerlidir. Gerçekleşmezse ya da iptal edilmezse söz konusu tarihte gün sonunda otomatik olarak iptal edilir.

Normal seans içerisinde, akşam seansında da geçerli olacak şekilde veya akşam seansı içerisinde “iptale kadar geçerli” ve “tarihli” emirler sisteme gönderilebilir. Ancak bu emirler, akşam seansında aktif ise yeni emir olarak gönderilemez.

VİOP Akşam Seansı’nda sisteme gönderilen ancak gerçekleşmeyen emirler ise seans bitiminde otomatik olarak iptal edilir. Ertesi güne ve normal seansa taşınmaz.

Borsa İstanbul tarafından yayımlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Prosedürü dokümanında işlem esaslarına dair bilgilere ulaşılabilir.

VİOP Akşam Seansı Fiyat Limitleri Nasıl Belirlenir?

VİOP akşam seansında fiyat hareketleri, normal seans sonunda hesaplanan uzlaşma fiyatı üzerinden belirlenen yüzde 3’lük yukarı ve aşağı marjla sınırlandırılır. Örneğin, uzlaşma fiyatı 1.000 TL olan bir sözleşmede akşam seansındaki fiyat aralığı 970-1.030 TL olur.

Akşam seansında işlem hacmi ve likidite normal seansa göre daha düşük olabileceğinden, fiyatların kısa sürede sert hareket etme riski artabilir. Fiyat limitlerinin amacı, aşırı fiyat hareketlerini ve oynaklığı sınırlayarak daha düzenli bir piyasa oluşumuna katkı sağlamaktır. 

Bununla birlikte limitler sözleşmeye göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle işlem öncesinde güncel Borsa İstanbul duyuruları ve piyasa kuralları kontrol edilmelidir. 

VİOP Akşam Seansı Kâr Zarar ve Uzlaşma Fiyatı Hesaplaması

VİOP akşam seansında gerçekleşen işlemler için kâr-zarar hesabında bir sonraki işlem gününün uzlaşma fiyatı baz alınır. VİOP akşam seansı uzlaşma fiyatı hesaplanmaz. Akşam seansında gerçekleşen işlemler bir sonraki günün işlemleriyle birlikte değerlendirilir; dolayısıyla o günün hesaplama döngüsüne dahil edilir. Bu sebeple normal seans sonunda açıklanan uzlaşma fiyatı, aynı günün akşam seansında gerçekleşen işlemler için kâr-zarar hesabında baz alınmaz. 

Akşam seansında açılıp kapatılan ve kâr veya zararla sonuçlanan işlemlerin mahsuplaşması da bir sonraki iş gününde hesaplara yansıtılır.

VİOP Akşam Seansında Teminat ve Teminat Tamamlama Süreci

VİOP akşam seansında gerçekleştirilen işlemler neticesinde teminat yeterliliği ya da teminat tamamlama süreci için sonraki iş günü beklenir. Çünkü akşam seansında gerçekleştirilen işlemler, sonraki iş gününün normal seans işlemleriyle birlikte değerlendirilmektedir. Bu sebeple akşam seansında yapılan işlemlerin teminat üzerindeki etkisi, bir sonraki iş gününün sonunda güncel fiyatlara göre hesaplanır.

VİOP Akşam Seansı Teminat Tamamlama

Akşam seansında yapılan işlemler sonrasında hesap ekranında teminat tamamlama yükümlülüğü oluşabileceğine ilişkin bir risk görülebilir. Bu durumda nihai durumun belirlenmesinde de bir sonraki iş günündeki işlemler ve fiyat hareketleri dikkate alınır. Ertesi gün oluşan fiyat hareketleri, teminat yeterliliğini yeniden sağlayarak, söz konusu riskin ortadan kalkmasına sebep olabilir.

Akşam seansında işlem yapmayan hesapların teminatları, oluşan fiyat hareketlerinden doğrudan etkilenmez. 

Yarım Günlerde ve Vade Sonlarında Akşam Seansı Uygulaması

Resmî tatiller gibi nedenlerle piyasaların yarım gün açık olduğu işlem günlerinde VİOP’ta akşam seansı uygulanmaz. Ayrıca vade sonu gelen sözleşmeler normal seansta sonlandırılır ve aynı günün akşam seansında işleme açık olmaz. Bu nedenle yatırımcıların işlem öncesinde resmî tatil, yarım gün ve vade sonu takvimini kontrol etmeleri önem taşır.

Akşam Seansında Emir İptali ve İşlem Kanalları

VİOP akşam seansında emirler elektronik işlem platformları üzerinden iletilebilir. Telefonla emir kabul edilmez. Henüz gerçekleşmemiş emirler, yatırımcı tarafından elektronik işlem platformu üzerinden iptal edilebilir. Akşam seansında telefonla emir iptali ise aracı kurumun uygulamasına ve teknik imkânlarına bağlıdır. Aracı kurum, teknik olarak mümkün olduğu ölçüde telefonla iletilen iptal taleplerine en iyi gayret esasına göre yanıt vermeye çalışabilir. Ancak bu yöntemle iletilen iptal talebinin kesin olarak gerçekleşeceği garanti edilmez.

Kullanılan işlem platformları ve kanallar, aracı kuruma göre farklılık gösterebilir. Bu nedenle yatırımcıların emirlerinin durumunu, gerçekleşen işlemlerini ve açık pozisyonlarını düzenli olarak kontrol etmeleri önemlidir.

VİOP Normal Seans ile Akşam Seansı Arasındaki Farklar

VİOP Akşam Seansında İşlem Yaparken Dikkat Edilmesi Gerekenler

• VİOP Akşam Seansında hangi sözleşmelerin işlem gördüğüne ve işlem saatlerine öncelikle bakılmalıdır. 
• Akşam seansında emir girilirken seans seçimi, emir türü, fiyat belirleme, emir süresi ve teminat durumu gibi kriterler birlikte değerlendirilmelidir.
• VİOP kaldıraçlı bir piyasadır. Akşam seansında likiditenin normal seansa göre daha düşük olabileceği ve volatilitenin artabileceği göz önünde bulundurulmalı; hızlı fiyat hareketlerinin yüksek kâr kadar yüksek zarara yol açabileceği de unutulmamalıdır. 
• İşlem öncesinde Borsa İstanbul duyuruları takip edilmeli; işlem yapılacak sözleşmenin özellikleri ve işlem şartları da kontrol edilmelidir. 
• VİOP’ta vade sonlarında ve resmî tatiller sebebiyle yarım işlem günlerinde akşam seansı yapılmadığı da dikkate alınmalıdır. 

VİOP Akşam Seansı Yatırımcılar İçin Ne Sağlar?

VİOP Akşam Seansı, yatırımcılara küresel piyasalardaki gelişmelere daha hızlı tepki verme ve pozisyonlarını yönetme imkânı sunabilir. Türkiye’de normal seansın kapanmasının ardından ABD ve Avrupa piyasalarında yaşanan gelişmeler, küresel fiyatlamalar üzerinde etkili olabilir. Akşam seansı sayesinde bu gelişmelerin iç piyasaya olası etkilerine karşı pozisyonlar, bir sonraki işlem gününe bırakılmadan alınabilir.

Bu kapsamda akşam seansında yeni pozisyon açılabileceği gibi mevcut açık pozisyonlar da piyasa koşullarına göre yönetilebilir. Özellikle endeks veya kıymetli maden sözleşmelerinde pozisyon taşıyan yatırımcılar, akşam saatlerinde ortaya çıkabilecek sert fiyat hareketlerine karşı riskten korunma (hedging) amacıyla işlem gerçekleştirebilir. Bununla birlikte akşam seansındaki işlemler, yalnızca riskten korunma amacıyla değil, yatırımcının piyasa beklentileri doğrultusunda yeni pozisyon alması amacıyla da kullanılabilir.

Akşam seansında oluşan fiyat hareketleri, bir sonraki normal seans öncesinde piyasa beklentilerinin değerlendirilmesinde referans olarak takip edilebilir. Ancak akşam seansındaki fiyatlamalar, ertesi günün normal seansındaki yönü kesin olarak gösteren bir sinyal olarak değerlendirilmemelidir.

VİOP Akşam Seansı, günlük hayat temposunda normal seansı takip edemeyen yatırımcılara alternatif bir işlem zamanı da sunar.

Not: Bu içeriğin hazırlanmasında Borsa İstanbul A.Ş. tarafından hazırlanan Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası Prosedürü dokümanından da faydalanılmıştır.