Kaldıraçlı İşlem Nedir? Kapsamlı Bir Rehber

Kaldıraçlı İşlem Nedir? Temel Tanım ve İşleyiş Prensibi

Forex, VİOP ve kripto gibi farklı piyasalarda yapılan işlemlerde mevcut teminatla daha yüksek işlem hacmine erişmek için kaldıraç kullanılır. Konu özkaynağın daha yüksek hacimlere ulaşması olunca özellikle yatırım işlemlerine yeni başlayanlar sunulan imkanları ve riskleri birlikte değerlendirmek için “kaldıraç nedir?” sorusunun yanıtını araştırırlar. 

Kaldıraçlı işlemler sayesinde yatırımcılar 100 dolar ile 1.000 dolarlık işlem yapma imkanına erişmiş olur. Ancak yazımızın devamında da yer verdiğimiz üzere bu işlemlerin risklerini, avantajlarını ve kaldıraçlı işlem yapılan piyasaların koşullarını öğrenmek gerekir. Kaldıraçlı işlemler sırasında karşılaşabileceğiniz kavramları önceden bilmek ve buna göre risk yönetimi yapmak yatırımcının yararınadır.

Finans Dünyasında Kaldıraç Oranı ve Marjin (Teminat) Kavramları

Kaldıracın miktarı oransal olarak ifade edilir. Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) regülasyonları nedeniyle ülkemizdeki aracı kurumlar üzerinden yapılan forex/kaldıraçlı alım satım işlemlerinde  kullanılabilecek en yüksek kaldıraç oranı 1:10 olarak belirlenmiştir. 

Kaldıraç kullanmak için hesabınızda bulunması gereken minimum tutar ise marjin miktarını belirtir. Marjin, pozisyon açmak ve açık pozisyonu sürdürebilmek için hesapta bulunması gereken teminattır. Kaldıraçlı işlemlerde yatırımcının hesabındaki bakiye ile açık pozisyonların anlık kâr veya zarar durumu birlikte değerlendirilir. Bu nedenle pozisyon açık kaldığı sürece hesabın teminat seviyesi yatırımcı tarafından takip edilmelidir. 

Fiyatların yatırımcının açtığı pozisyonun tersi yönde hareket etmesi halinde ise teminat seviyesi düşebilir. Teminat seviyesinin belirli sınırların altına gerilemesi durumunda yatırımcı marjin çağrısı ile karşılaşabilir.

Kaldıraçlı İşlemler Nasıl Yapılır? Adım Adım Süreç

Kaldıraçlı işlemlere girmeden önce işlem yapacağınız piyasanın koşullarını iyice öğrenmeniz gerekir. Öğrenme sürecinde kaldıraçlı işlemlerden önce spot işlemlerde bulunmak ve emirleri kullanmak çok faydalı olacaktır.

GCM VİOP ve GCM Forex uygulamalarının yatırımcıya sağladığı demo kullanım imkanı işlem pratiği kazanılmasını destekler. Demo hesapta bulunan 100.000 dolar/Türk Lirası ile dilediğiniz üründe işlem yapabilirsiniz. Özellikle demo hesap kaldıraç işlemlerinde tecrübe edinmek adına çok uygun bir öğrenme ortamı sağlar.

Demo sürecinde işlem yaptığınız piyasadaki ürünleri yakından tanıyabilirsiniz. Özellikle forex gibi yüzlerce ürün çeşidinin bulunduğu piyasada kaldıraç kullanmak için demo sürecinde tecrübe edinmek oldukça kritiktir.

Bu süreçleri geride bırakmış bir yatırımcının nasıl kaldıraç kullanacağına geçmek gerekirse;

• Öncelikle işlem yapmak istenilen yatırım aracı incelenmelidir. Piyasa koşulları, fiyat oynaklığı, temel ve teknik görünüm incelenmeli ve ardından teminat seviyesi belirlenmelidir.
• Pozisyonun tipine karar verilmelidir. Kaldıraç kullanılan piyasalarda hem düşüş hem de yükseliş yönüne yatırım kararı alınabilir. Örneğin; brent petrolde kısa vadeli düşüş öngörüsü bulunan bir yatırımcı, piyasa koşullarına ve risk profiline uygun olması halinde satış yönlü (short) stratejileri değerlendirebilir. 
• Son olarak kaldıraç oranını belirleyip işlem açılmalıdır. 
• Kaldıraçlı alım satımlarda risk, spot işlemlerden daha yüksek olduğu için emir tanımlama ve risk yönetimi ilkelerine sadık kalmak çok daha önemlidir.
• Kâr al, stop loss seviyeleri belirlemek riski ortadan kaldırmasa da zararın kontrol edilmesine yardımcı olabilir. 

Kaldıraçlı İşlemlerin İmkanları

Kaldıraçlı işlemlerin risklerinin yanı sıra geniş imkanları da bulunur. Çift yönlü işlem imkanı sayesinde sadece yükseliş yönüne değil düşüş yönüne de pozisyon açılabilmektedir. Bu sayede düşeceği öngörülen varlıklarda short pozisyon değerlendirilebilir.

Kaldıraçlı işlemlerin başka bir avantajı da düşük sermaye tutarıyla daha yüksek işlem hacmine ulaşmaktır. Bu nedenle yatırımcılar kaldıraçlı işlemleri tercih edebilmektedirler. Ancak kaldıraç etkisi, potansiyel getirileri artırabileceği gibi zararların da aynı ölçüde büyümesine neden olabilir. 

Kaldıracın kullanıldığı piyasalarda açık pozisyonların taşınmasına bağlı olarak swap geliri veya swap maliyeti oluşabilir. Swap tutarı; işlem yapılan ürün, pozisyon yönü, faiz farkları ve pozisyonun taşındığı süreye göre değişiklik gösterebilir. Aynı zamanda farklı aracı kurumların yatırımcıya yansıttığı swap geliri ve maliyeti de farklıdır. Bu nedenle kaldıraçlı işlemlerde swap bazı durumlarda avantajken bazı durumlarda ekstra maliyete neden olabilmektedir.

Kaldıraçlı İşlemlerin Dezavantajları ve Yüksek Riskleri

Kaldıraçlı işlemlerde öngörünüzün tersi çıkması durumunda zarar, yatırılan teminatın önemli bir kısmına veya tamamına ulaşabilir. Piyasa koşulları ve ürün yapısına bağlı olarak ek teminat ihtiyacı da doğabilir.  

Spot işlemlerde terste kalmanız durumunda zarar, genel olarak varlık fiyatındaki değişimle sınırlı şekilde oluşurken kaldıraçlı işlemlerde kaldıraç oranına bağlı olarak sermayenizin önemli bir kısmını kaybetmek durumunda kalabilirsiniz.

Kaldıraçlı işlemlerde aracı kurumlar tarafından belirlenmiş marjin seviyeleri bulunur. Bu seviyeler sermayenin belli bir miktara düşmesi durumunda yatırımcıya margin call (marjin çağrısı) yapmak için belirlenmiştir. Pozisyonun margin call seviyesinin altına düşmesi durumunda ek teminat yatırma gerekliliği doğmaktadır.

Marjin çağrısına uyulmaması durumunda ise aracı kurumun pozisyonu otomatik olarak kapatma hakkı bulunur. Long pozisyondayken fiyatı düşen bir varlığın marjin çağrısı dikkate alınmadığında pozisyon kapanabilir. Pozisyonun kapatılmasının ardından varlık fiyatında yükseliş hareketi görülse bile pozisyon zararda kapatıldığı için yatırımcının zarar ettiği durumlar görülmektedir.

Son olarak aracı kurumun belirlediği spread ve işlem komisyonları nedeniyle pozisyonun zararda gözükebilme durumu bulunur. Örneğin kaldıraçlı işlemi bir döviz çifti üzerinde uyguladınız ve alış - satış arasında 0,002 dolar tutarında bir spread gözüküyorsa işlemi açtığınız ilk an zararda gözükürsünüz. İşlemi kapattığınızda aracı kurum tıpkı bir döviz bürosu gibi spreadden kazanç sağlar.

Kaldıraçlı İşlemler Hangi Piyasalarda Kullanılır?

Kaldıraç etkisi, Türkiye’de düzenlenmiş piyasa yapıları içinde forex/kaldıraçlı alım satım işlemleri ve VİOP sözleşmeleri üzerinden görülebilir. Forex kaldıraçlı işlemleri yüzlerce üründe kullanılabilir. Döviz çiftleri, emtia işlemleri ve hisse senedine dayalı CFD’ler üzerinde kaldıraçlı işlem yapılabilmektedir. Örneğin forex piyasası kaldıraçlı altın işlemi yapmaya imkan tanır.

Borsada kaldıraç VİOP işlemlerine ve varant sözleşmelerine uygulanabilmektedir. 

VİOP’ta vadeli işlem sözleşmeleri teminat sistemiyle işlem gördüğü için yatırımcılar hem yönlü pozisyon almak hem de portföy riskini dengelemek amacıyla kaldıraç etkisinden yararlanabilir.

Kripto varlık piyasalarında ise kaldıraç uygulamaları platformlara ve ilgili düzenleyici çerçeveye göre değişebildiğinden, bu işlemler ayrıca değerlendirilmelidir. 

Kaldıraçlı İşlemlerde Etkili Risk Yönetimi Stratejileri

Kaldıraçlı işlemlerde risk oluşmadan önlem almak oldukça tecrübe gerektirir. Bu nedenle de forexte demo süreci gibi en az 50 işlemi kapsayan bir süreç bulunur. Piyasa özelliklerini bilmeyenlerin ve kaldıraçlı işlemlerde yatırım deneyimi bulunmayanların forex piyasasında tecrübe sahibi olmak için zamana ihtiyaçları vardır.

Demo sürecini başarıyla tamamlayıp gerçek hesaba geçen yatırımcıların risk yönetimi adına Kâr al ve stop-loss emirlerini düzenli kullanmaları gerekir. Özellikle forex piyasasında 5/24, kriptoda 7/24 açık olan piyasalar yatırımcının ekran başında olmadığı vakitlerde terste kalabilmesine neden olabilir. Kâr al ve stop-loss seviyeleri yatırımcıların riski yönetmesine yardımcı olabilir, ancak piyasa koşullarına bağlı olarak zararı tamamen engellemez. 

Yasal Çerçeve ve Düzenlemeler: Türkiye'de Kaldıraçlı İşlemler

Ülkemizde kaldıraçlı işlemlerin uygulandığı piyasalara erişim aracı kurumlar ve bankalar üzerinden sağlanmaktadır. Bu banka ve kurumlar lisanslarını SPK’dan almaktadır. Bu nedenle kaldıraçlı işlem hesabı açmadan önce, çalışılacak kurumun SPK tarafından kaldıraçlı alım satım işlemleri için yetkilendirilmiş olup olmadığı kontrol edilmelidir. 

Forex piyasasında kaldıraçlı işlem hesabı açılışında 50.000 TL veya muadili döviz/kıymetli maden başlangıç teminatı şartı bulunmaktadır. Yasal kaldıraçlı işlem oranı 1:10’dur. Bu oranın üzerinde işlem açma imkanı sunduğu iddiasında bulunanların lisanssız ve/veya yurt dışı platformlara yönlendirme riski vardır. Bu platformlar üzerinden yapılan işlemlerin hiçbiri güvence altında değildir.

Kaldıraçlı İşlemlerde Psikolojik Faktörler ve Disiplinli Yaklaşım

Kaldıraçlı işlemler spot işlemlere kıyasla daha yüksek risk içerdiği için daha kuvvetli bir yatırımcı psikolojisine ihtiyaç duyulur. Toleransını ve finansal hedeflerini bilen ve buna uygun hareket eden yatırımcılar içinde bulundukları durumu daha doğru değerlendirmektedirler. 

Kaldıraçlı işlemlerde psikolojik savunma ise açgözlülükten uzak durmaktan, risk yönetimi yapmaktan, kulaktan dolma bilgilerle hareket etmemekten ve aceleciliği bırakmaktan geçer. 

Piyasalarda psikolojik olarak güvende hissetmeye yarayan yöntemler ve emirler ise önlem olarak geliştirilmiştir. Kâr al emri açgözlülükle verilen kararların önüne geçerken, risk yönetim stratejileri kazancı sınırlasa da kaybı da sınırladığı için yatırımcıyı güvende hissettirir. 

Öte yandan art arda kayıpların yaşandığı durumlarda ara vermek kayıp için bir limit belirlemek de izlenecek stratejiler arasında yer alabilir.